Thứ Bảy , Tháng Mười 19 2019
Home / Bệnh phụ nữ / Cây Ích mẫu – vị thuốc của chị em phụ nữ

Cây Ích mẫu – vị thuốc của chị em phụ nữ

Cây ích mẫu có tác dụng hoạt huyết, khứ ứ, sinh tân (thải huyết ứ, sinh huyết mới), tiêu thủy nên còn là thuốc có tác dụng chữa kinh nguyệt không đều…

cây ích mẫu
cây ích mẫu

Ngay từ thời xa xưa trong dân gian Việt Nam đã có câu ca dao ví von về tác dụng trị bệnh của cây ích mẫu đối với phụ nữ:

Nhân trần, ích mẫu đi đâu
Để cho gái đẻ đớn đau thế này!

Ngay cái tên “ích mẫu” là đã gợi lên sự có ích cho phụ nữ rồi.

Ích mẫu còn có tên gọi khác là ích minh, cây sung úy, làm ngài, xác điến, cây chói đèn (Tày), chạ linh lo (Thái), ích mẫu thảo (tiếng Trung). Tên khoa học là Leonurus heterophyllus, họ Lamiaceae, là loại cây mọc hoang hoặc được trồng ở nước ta nói riêng và nhiều nước Đông Á như bán đảo Triều Tiên, Nhật Bản, Trung Quốc, Campuchia… và ngày nay đã được di thực tới nhiều nơi trên thế giới. Là loại cây giàu dược tính nên đã dùng làm thuốc và ghi đầu tiên trong sách “Bản kinh”. Y học cổ truyền phương Đông sử dụng loài thực vật này làm thuốc chữa các bệnh thuộc tâm, can và bàng quang. Y học hiện đại đặt tên dược cho cỏ ích mẫu là Herba leonuri.

Tác dụng chữa bệnh của cây ích mẫu theo Đông Y

Đông y cho rằng, ích mẫu có vị cay đắng, tính mát, đi vào kinh can và tâm bào nên có tác dụng hoạt huyết, khứ ứ, sinh tân (thải huyết ứ, sinh huyết mới), tiêu thủy nên còn là thuốc có tác dụng trị nhiều bệnh cho chị em như điều kinh tiêu thủy, chữa kinh nguyệt không đều (rối loạn kinh nguyệt), đau bụng kinh, kinh nguyệt ra nhiều, máu ứ tích tụ sau khi sinh đẻ, làm an thai, giảm đau, làm dễ đẻ, thống kinh, bế kinh, phù nề cổ trướng

Hạt ích mẫu dùng vào thuốc phụ khoa, làm cho dạ con mau co lại, co tử cung, làm thuốc lợi tiểu. Hạt ích mẫu có vị cay, tính hơi ấm, tác dụng bổ can thận, ích tinh sáng mắt, bổ huyết, hoạt huyết và điều kinh.

Sản phẩm Đông y có chứa ích mẫu:

Viên Điều Kinh Bắc Thái với thành phần là cao ích mẫu, cao hoàng cầm, cao hương phụ… giúp giảm đau bụng kinh dữ dội, chữa tắc kinh, kinh ra nhiều, rối loạn kinh nguyệt… giúp điều hòa kinh nguyệt – phòng tránh các nguy cơ về thụ thai khó, vô sinh, các bệnh phụ khoa…

Hạt ích mẫu dùng ngoài giã đắp hoặc sắc lấy nước rửa chữa bệnh sưng vú, chốc đầu, lở ngứa… Tuy nhiên, nếu dùng ích mẫu quá liều có thể gây sảy thai.

Lấy cây ích mẫu tươi giã đắp trị mụn nhọt, viêm da, lở ngứa, sưng vú và chốc đầu.

Chú ý: không dùng ích mẫu cho người huyết hư không ứ, đồng tử giãn. Phụ nữ đang mang thai uống quá liều có thể gây tai biến chảy máu nhiều.

Miêu tả cây ích mẫu

cây ích mẫu
Hình miêu tả của Francisco Manuel Blanco trong Flora de Filipinas

Là loại cỏ sống 1 – 2 năm, cao 0,6 – 1m. Thân hình vuông, ích phân nhánh, toàn thân có phủ lông nhỏ ngắn. Lá mọc đối, tùy theo lá mọc ở gốc, giữa thân hay đầu cành mà có hình dạng khác nhau. Lá ở gốc, có cuống dài, phiến lá hình tim, mép có răng cưa thô và sâu, lá ở thân có cuống ngắn hơn, phiến lá thường xẻ sâu thành 3 thùy, trên mỗi thùy lại có răng cưa thưa, lá trên cùng phần lớn không chia thùy và hầu như không cuống. Hoa mọc vòng ở kẽ lá. Tràng hoa màu hồng hay tím hồng, xẻ thành hai môi gần đều nhau. Quả nhỏ, 3 cạnh, vỏ màu xám nâu.

Bộ phận dùng làm thuốc là toàn cây thường gọi là ích mẫu thảo; quả thường gọi là sung uý tử. Sau khi trồng được 3 – 4 tháng, khi cây bắt đầu ra hoa mới cắt để lại các chồi gốc cho cây tiếp tục phát triển. Thu hoạch cây vào lúc trời nắng, rửa sạch, dùng tươi, hay phơi trong râm để héo đem nấu cao, hoặc phơi khô để dùng dần. Ngoài cây ích mẫu mô tả trên, cần chú ý phát hiện và phân biệt cây ích mẫu Leonurus sibiricus L. (tạm gọi là cây ích mẫu hoa to) vì cây này khác cây ích mẫu nói trên ở hoa to hơn, dài hơn, lá phía trên vẫn chia 3 thùy. Sự khác nhau giữa 2 cây là lá trên cùng không chia thùy, tràng hoa dài 9 – 12mm, môi trên, môi dưới gần bằng nhau… Leonurus heterophyllus lá trên cùng xẻ 3 thùy, tràng hoa dài 15 – 20mm, môi dưới ngắn hơn môi trên…

Thành phần hóa học của cây ích mẫu

Toàn cây ích mẫu chứa leonurin, atachydrin, leonuridin. Ích mẫu Việt Nam chứa 3 alcaloid (trong đó có alcaloid có N bậc 4), 3 flavonosid (trong đó có rutin), 1 glucosid có khung steroid. Hạt chứa leonurin. Y học nhận thấy các hoạt chất của ích mẫu có tác dụng trên tử cung, huyết áp, tim mạch, hệ thần kinh, kháng sinh đối với một số vi trùng; ngoài ra có tác dụng đối với viêm thận và phù thũng cấp.

Phân bố – cây ích mẫu mọc ở đâu?

Cây ích mẫu sinh sống trong khu vực nhiều nắng trên các độ cao từ 0 tới 3.400 m tại Trung Quốc (An Huy, Phúc Kiến, Cam Túc, Quảng Đông, Quảng Tây, Quý Châu, Hải Nam, Hà Bắc, Hắc Long Giang, Hà Nam, Hồ Bắc, Hồ Nam, Giang Tô, Giang Tây, Quế Lâm, Liêu Ninh, Nội Mông Cổ, Ninh Hạ, Thanh Hải, Thiểm Tây, Sơn Đông, Sơn Tây, Tứ Xuyên, Tân Cương, Tây Tạng, Vân Nam, Chiết Giang), vùng viễn đông của Nga, Đài Loan, Campuchia, Nhật Bản, bán đảo Triều Tiên, Lào, Malaysia, Myanma, Ấn Độ, Thái Lan, Việt Nam; châu Phi, Bắc Mỹ, Nam Mỹ.

Ở Việt Nam, câu ích mẫu mọc hoang và trồng khắp các địa phương ở ven sông, ven suối, ven đường, các bãi và ruộng hoang nơi có đất nhẹ đủ ẩm.

Một số món ăn thuốc trị bệnh từ cây ích mẫu (*)

Trị rối loạn kinh nguyệt: canh trứng gà ích mẫu rất tốt cho chị em kinh nguyệt không đều.

Trị các trường hợp bế kinh, mất kinh, dùng món “Đậu đen hầm ích mẫu thảo”: ích mẫu thảo 30g (gói trong vải xô), đậu đen 30g, đường đỏ 30g. Nấu đến khi đậu đen chín nhừ, vớt bỏ bã thuốc, thêm 30ml rượu khuấy đều cho uống.

Trị phụ nữ kinh nguyệt không đều, dùng “Canh trứng gà ích mẫu”: ích mẫu thảo 50g, hồng hoa 10g, sài hồ 10g, trứng gà 2 quả. Tất cả cùng đem nấu, khi trứng chín, đập bỏ vỏ trứng, đặt tiếp 2 cái trứng chín vào nồi nấu tiếp; vớt bỏ bã thuốc, cho thêm ít đường và gia vị, ăn trứng và uống nước canh, chia ăn sáng và tối.

Trị bế kinh, tắt kinh sớm do huyết hư suy nhược cơ thể, dùng “Chè ích mẫu đại táo: ích mẫu thảo 30g, đại táo 30 quả, gừng tươi 20g, đường 60g. Tất cả cùng đem nấu nước cho uống thay nước chè. Ngày sắc 1 lần, cho uống trong ngày. Uống vào trước kỳ kinh 5 – 10 ngày liền.

(*) Theo BS Hoàng Xuân Đại, http://suckhoedoisong.vn/cay-ich-mau-vi-thuoc-cua-quy-ba-n24974.html

LIKE NGAY THEO DÕI BÀI HAY ⤵

Check Also

cây đương quy, tác dụng của đương quy

Tác dụng của đương quy trong điều trị các bệnh phụ khoa

Các mục1 Các bài thuốc dùng cho phụ nữ có vị đương quy:2 Sản phẩm …

lương y Nguyễn Công Đức, chữa rối loạn kinh nguyệt

Bác sĩ Đông y tư vấn chữa rối loạn kinh nguyệt bằng bài thuốc dân gian

Nếu kinh nguyệt đều đặn thì phụ nữ thoải mái, da dẻ hồng hào, các …